35 jaar lang werkte ik als voorzitter van de medische keuring voor arbeidsongeschiktheid in een grote stad in Nederland. Ik was streng en gaf alleen een uitkering aan wie écht niet kon werken. Ik was trots dat ik het geld van de staat beschermde. Maar toen mijn eigen vrouw door een beroerte getroffen werd en mijn collegas haar zonder blikken of blozen pampers weigerden – Ze kan haar linkerhand nog bewegen! viel het kwartje: ik was jarenlang de waakhond van een systeem dat ouderdom en zwakte afschuwt.
In ons land wordt arbeidsongeschiktheid niet zomaar toegekend je moet er hard om vechten, bijna dood zijn, om iets te krijgen. En ik was die muur waartegen men zich stukbeet.
Mijn naam is Jan van Dijk. Ik ben achtenzestig. Tot vorig jaar was ik voorzitter van de keuring bij het CBR in Zwolle. In mijn spreekkamer kwamen duizenden mensen: mensen zonder benen, blinden, kankerpatiënten, diabetici.
Ik stond bekend als een keiharde vent. Ik kende elke maas, elke truc. Ik prikte zo door mensen heen die alleen een uitkering wilden vanwege korting op de zorgpremie of wat extras bij hun AOW.
Mijn opdracht, onuitgesproken maar duidelijk: het budget van het UWV moest omlaag. Minder uitkeringen betekende meer bonus voor de leidinggevenden van de commissie.
Zonder schuldgevoel zette ik mensen met gemis van vingers terug naar arbeidsgeschiktheid. Ik keek ze recht aan en zei:
U heeft toch nog een andere hand? In de receptie kunt u werken, telefoontjes aannemen. De overheid hoeft u niet te onderhouden. U krijgt voortaan een lagere uitkeringsklasse. Volgende!
Moeders van kinderen met cerebrale parese kregen van mij geen dure Deense rolstoel, maar een goedkope Nederlandse, die pijn deed. Ik zei:
Volgens de normen is het Nederlandse model voldoende. Even doorbijten.
s Nachts sliep ik als een roos. Ik voelde me een staatsman, een schild tegen profiteurs. Mijn salaris was uitstekend, mijn baas had respect, ik reed in een leaseauto en woonde in een fijn huis.
Totdat het lot mijn eigen voordeur binnenviel.
Het was in juli, op onze volkstuin. Mijn vrouw, Marjolein, negenenzestig en haar hele leven verpleegkundige geweest, kreeg een zware herseninfarct.
Toen ik haar naar het ziekenhuis bracht, keek de arts me moedeloos aan.
Jan, jij weet hoe het zit Hele rechterkant is verlamd, slikreflex weg, spraak is er niet meer. Ze zal het overleven, maar dit is zware invaliditeit.
Een maand later was ze weer thuis. Mijn sterke, trotse vrouw werd een hulpeloze baby in het lichaam van een grote vrouw. Ze lag en staarde met één wakker oog naar het plafond, uitgeput en stil, het spuug liep langs haar kin.
De hel begon, zoals zovelen die kennen die voor een volledig invalide geliefde zorgen: om de twee uur draaien voor doorligwonden, luiers verschonen, puree voeren met een spuitje. Binnen twee maanden was ik tien kilo lichter, mijn rug kapot, ik was vergeten wat slapen was.
Ons geld was op. Haar AOW ging op aan een zorgverlener als ik werken moest, en aan medicijnen. We hadden een indicatie voor de zwaarste zorg nodig: volledige invaliditeit, en de juiste papieren om van de gemeente gratis luiers, een speciaal matras en een verstelbed te krijgen.
Ik verzamelde de papieren, liep naar de commissie. Naar mijn eigen oude afdeling. Maar aan de andere kant van de tafel.
De leiding was nu in handen van mijn oud-collega, Annelies. Vrouw die ik zelf hard had leren zijn.
Ik bracht Marjolein in een aftandse leenrolstoel de kamer in.
Annelies bekeek ons over haar bril. Geen spoortje mededogen. Alleen die kille, calculerende blik die ik zelf zo lang had gehad.
Ze vroeg Marjolein haar linkerhand de gezonde op te tillen. Met moeite, trillend, deed ze dat.
Tja Jan, je ziet het, er zit toch verbetering in. Linkerkant doet het nog, reflexen zijn oké.
Ze plast continu in haar broek, An, ze spreekt niet! Wij hebben de hoogste zorgindicatie nodig plus een echt bed! Haar huid gaat kapot!
Zuchtend glimlachte ze neerbuigend, precies zoals ik ooit:
Je weet hoe de regels zijn, Jan. Volledige zorgbehoefte krijg je pas als iemand echt helemaal niets meer kan. Marjolein kan haar linkerhand gebruiken om een lepel naar haar mond te brengen, dus er is gedeeltelijke zelfredzaamheid. Tweede zorgklasse.
En de luiers? stamelde ik. Vijf per dag hebben we nodig! Dat redden we niet van onze AOW!
Regels van het Zorginstituut zeggen drie luiers per dag in deze klasse. Matras krijg je pas later. Zorgen dat er geen doorligplekken komen is jouw taak. Het geld groeit hier niet aan de bomen, Jan. Je hebt mij dit geleerd. Volgende!
Het boemerangeffect.
Ik duwde Marjolein de gang op.
Daar zaten tientallen mensen. Oudjes met rollators, vrouwen zonder haar na chemo, moeders met gehandicapte kinderen. Ze zaten in het benauwde gemeentehuisurenlang te wachten, hopend dat ze de witte jassen konden overtuigen van hun nood en recht op wat steun.
Dat beeld. Plots herinnerde ik me al hun gezichten.
De Afghaanse veteraan zonder been, die ik geen goede Duitse prothese gunde: U bent al bejaard, met een Nederlands model redt u zich thuis ook wel. Hij huilde in mijn spreekkamer.
De vrouw met borstkanker in stadium vier, aan wie ik alleen een lage uitkering toewees: U kunt thuis kleren verstellen, kanker is tegenwoordig behandelbaar. Ze overleed twee maanden later.
Ik besefte: ik had geen geld bespaard voor de overheid. Ik had mensen hun waardigheid afgenomen. Ik was een radertje in een sadistisch systeem, dat zieken laat geloven dat zij zelf schuld hebben aan hun lot.
Nu werd ik zelf vermalen.
Ik knielde bij Marjolein. Mijn mooie, sterke vrouw die me ooit kon optillen, zat nu slapend, kwijlend in haar stoel. Haar ene oog was helder, keek me aan. Er rolde een enkele traan. Zij snapte het. Zij wist dat ze was afgeschreven. Dat haar leven, haar decennia aan belastingafdracht, minder waard waren dan één luier.
Vergeef me, Marjolein, snikte ik, mijn hoofd op haar benen in de volle gang. Vergeef me, allemaal.
Boetedoening.
De volgende dag nam ik ontslag. Geen pensioen van de overheid, ik vertrok met ruzie.
De auto verkocht ik, zodat er een degelijk Duits matras en een goed bed kwamen. Luiers koop ik zelf.
Toch deed ik nog iets: nu werk ik gratis. Ik ben sinds een jaar belangenbehartiger voor mensen met een beperking.
Elke dag stap ik met ouderen naar die commissies. Ik ken elk regeltje, elk trucje uit het systeem. Als een ijzeren dame iemand een luier weigert, leg ik wetsteksten op tafel en dreig met de ombudsman. Ik regel voorzieningen, medicijnen, vakanties. Ik vecht met het systeem volgens haar eigen wetten.
Marjolein kan niet meer lopen. Artsen zeggen dat haar tijd bijna op is.
Maar elke keer als ik voor een oude opa een volledige indicatie weet los te krijgen, kom ik thuis, zit aan haar bed, neem haar warme, slappe hand en zeg:
Vandaag hebben we er weer eentje gered, Marjolein.
Ik denk dat ze dan glimlacht.
We leven in een harde wereld, waarin ouderdom en afhankelijkheid minachting oproepen. Maar eens treft het elke Nederlander. Geen functie, geen opgebouwde rechten beschermen je tegen een infarct of kanker.
Als je vandaag de zwakste geen medemenselijkheid gunt, moet je morgen niet schrikken als het systeem net zo koud met jou omgaat.
Ben jij ooit geconfronteerd met de kilte en bureaucratie rond een uitkering voor jezelf of een naaste? Waarom raken mensen met een beetje macht zo snel hun menselijkheid kwijt of is het het systeem dat hen zo maakt?
