De prijs van arrogantie
Emma, mag ik misschien wat kleding lenen? vroeg Janna smekend, terwijl ze het sfeervolle appartement van haar zus binnenstapte.
Haar blik bleef hangen aan de ruime hal met designmeubilair, de spiegels met sierlijke lijsten en het keurige poefje bij de deur alles leek rechtstreeks uit een binnenhuisarchitectenblad te komen. In haar borst trok een oude, maar nog steeds bittere jaloezie: haar zus had het altijd perfect voor elkaar.
Emma verscheen in de deuropening van de woonkamer en keek Janna doordringend aan. Zelfs in een huispak van zachte kasjmier straalde ze die moeiteloze elegantie uit waar Janna al jaren tevergeefs naar streefde.
Vertel, wat is het geheim? zei Emma kalm, terwijl ze nonchalant tegen de deurpost leunde.
Janna trok onwillekeurig aan haar mouw haar jas was niet nieuw, maar nog netjes verzorgd. Ze vermeed het naar het grote schilderij aan de muur te kijken, naar de onberispelijke orde en de geur van verse koffie die de ruimte vulde.
Ach, het is niet zo belangrijk… mompelde ze, zoekend naar woorden.
Emma hield haar blik strak, waardoor Janna besefte dat zwijgen geen optie was. Ze slaakte een diepe zucht en flapte eruit:
Zaterdag heb ik een reünie van de middelbare school. Ik moet er gewoon zijn! En ik moét er onberispelijk uitzien, snap je? Ik wil dat iedereen denkt dat mijn leven een sprookje is!
Maar waarom? vroeg Emma, zich omdraaiend. Waarom zoveel moeite voor mensen met wie je nauwelijks nog contact hebt? Je woont niet eens meer in dezelfde stad, zelfs niet in dezelfde provincie!
Janna streek nerveus haar haar achter haar oor. Plotseling snakte ze ernaar om zelf zon keuken te hebben met een bar, ingebouwde apparatuur en die strakke hanglampen. Om haar ochtenden niet meer in haast en stress te beginnen, maar met een rustige koffie in zon mooie omgeving.
Je snapt het niet! schoot ze uit. Het is belangrijk voor mij. Ik wil dat iedereen ziet dat ik het gemaakt heb, dat ik mijn doelen heb bereikt. Dat niemand denkt… dat ik gefaald heb.
Ze merkte dat ze haar zus met openlijke afgunst aankeek. Emma leek het niet op te merken of ze gaf er gewoon niets om.
Dus je wilt je voordoen als iemand die je niet bent? vroeg Emma zacht, terwijl ze op een stoel ging zitten. Denk je echt dat iemand daar van onder de indruk is?
Dáár gaat het niet om, schudde Janna haar hoofd. Ik wil gewoon dat ze geloven dat ik alles voor elkaar heb!
Goed dan, zuchtte Emma. Kom, we kijken wel wat ik voor je heb. Maar beloof me: dit is de eerste én de laatste keer dat je mensen voorliegt. Het is niet juist.
Je begrijpt mij gewoon niet!
En Janna begon haar verhaal…
~~~~~~~~~~~~~~~~
Op school was Janna het stralende middelpunt van de klas, dat vond iedereen. In de gangen volgde een groep jongens haar altijd op de voet, allemaal hopend op een glimp van haar aandacht. De leraren lieten zich onbewust zachter uit bij haar dromerige gezichtje, bij die bijzondere, wat weemoedige blik volwassenen konden haar nauwelijks weerstaan. Thuis waren haar ouders al even zwak: een lichte frons of zucht van Janna en haar zin werd direct ingewilligd.
Ze raakte gewend alles te krijgen wat ze wilde. Als de nieuwste sportschoenen in Amsterdam net uit waren, stond haar moeder de volgende dag met die doos op tafel. Wanneer er een leuke nieuwe jongen in de klas kwam, liep hij binnen een week al met Janna mee naar huis. Het werd bijna een sport: hoe ver kon ze gaan? Hoeveel grenzen kon ze verleggen?
Gewoon omdat ik het kan, fluisterde ze haarzelf in als een mantra. Het was haar rechtvaardiging voor alles wat ze deed. Als een vriendin verliefd werd op een jongen die Janna ook leuk vond, aarzelde ze geen moment. Ze speelde het spel en won vrijwel altijd. Het geluk van die aandacht was verslavend.
Langzaam maar zeker haakten haar oude vriendinnen af. De een stopte met haar uitnodigen, de ander vond nieuwe mensen. Janna trok zich daar weinig van aan er waren altijd wel anderen die haar aandacht zochten, die bij haar kringetje wilden horen. Ze vond dat vanzelfsprekend: alleen wie haar spel kon bijhouden, verdiende haar nabijheid.
Op de diploma-uitreiking voelde Janna zich een koningin. De gymzaal, versierd met slingers en ballonnen, leek haar persoonlijke paleis. Klasgenoten draaiden om haar heen als hovelingen, op zoek naar haar goedkeuring. Ze stond precies waar ze wilde: centraal in de spotlights.
Door al die adoratie werd haar oordeel op een gegeven moment hard. Wanneer iemand over jeugdherinneringen begon, strooide ze er een scherpe opmerking uit over het uiterlijk, haalde oude ruzies aan, liet kwetsende details vallen puur om te zien wie zou blijven staan.
Mijn leven wordt fantastisch! verklaarde ze hooghartig, haar hoofd geheven. Haar stem klonk luid en vastberaden, alsof de toekomst al begonnen was.
Ze nam een dramatische pauze, genoot van alle blikken en ging verder, nog zelfverzekerder:
Ik zie het al voor me: een rijke echtgenoot die al mijn wensen vervult, een villa met personeel, misschien zelfs een eigen bedrijf. Maar werken? Geen haar op mijn hoofd! Alles komt vanzelf op mij af geld, luxe, aandacht. Het wordt allemaal van mij.
In haar ogen flikkerde opwinding; haar lippen krulden in een tevreden glimlach. Ze zag zichzelf al zitten onder kristallen kroonluchters, in dure autos, dineren in chique restaurants.
Jullie krijgen een heel ander leven! sneerde ze plotseling naar een meisje voorin altijd keurig, altijd braaf.
Het meisje kromp ineen onder haar blik, maar Janna stopte niet:
Jij wordt vast lerares op een vergeten basisschool, of staat straks de hele dag in de winkel. Je bent zon saaie muis, je verzorgt jezelf niet! zei ze minachtend. En je man? Die zal ‘s nachts dronken thuiskomen en je slaan.
De woorden rolden vanzelf over haar lippen. Haar stem was niet zomaar spottend er gloeide een triomf in, het gevoel van haar eigen bijzonderheid.
Nauwelijks was ze klaar, of ze draaide zich naar de volgende:
En jij? Jij werkt straks in een suf kantoor, telt elk dubbeltje en droomt van een nieuw jurkje. Maar zoiets als ik ooit zal hebben, is voor jou onbereikbaar!
Ze ging maar door, liet geen enkele kans onbenut iedere voorspelling was venijnig, iedere opmerking scherp en kwetsend. Wie probeerde te glimlachen, deed dat met pijn; het ongemak hing in de lucht als een donderwolk.
Zelf lachte Janna ze genoot van hun neergeslagen blikken. Haar lach vulde de ruimte, jongens lachten mee, sommigen uit solidariteit, anderen simpelweg om niet buiten de groep te vallen.
Janna voelde zich in haar element, onaantastbaar alsof zij alleen het recht had het lot te bepalen van iedereen om haar heen.
Na het examen koos Janna een hbo in Utrecht niet vanwege interesse in de studie, maar omdat het haar het slimste leek. Prestatiger, meer kansen. En met een eigen appartement dat ze van oma had geërfd; geen studentenkamer nodig, een voordeel op de rest.
De eerste weken verliepen precies zoals ze had gehoopt. Janna richtte haar appartement stijlvol in, ontmoette veel nieuwe mensen, bezocht feesten. Haar glimlach, verzorgde uiterlijk, haar vanzelfsprekende zelfvertrouwen ze trok overal de aandacht. Nog even, dacht ze, en iemand van niveau valt voor mij.
Maar toen begon het echte studeren. De stof was moeilijker dan verwacht. Colleges vroegen focus, werkgroepen voorbereiding, tentamens echt werk. Janna was gewend te krijgen wat ze wilde zonder moeite; de omschakeling viel zwaar. Ze sloeg colleges over, stelde opdrachten uit, dacht met charme en bluf wel rond te komen.
De ontnuchtering volgde snel: ze zakte voor bijna alle vakken. De docenten maakten duidelijk: Of je verandert nú je houding, of je moet vertrekken. Janna voelde haar zelfverzekerdheid smelten als sneeuw voor de zon.
Langzaamaan drong het tot haar door: haar jeugd was voorbij. Buiten haar vertrouwde dorp speelde het leven zich anders af. Hier waren meisjes die knapper, slimmer, ambitieuzer waren dan zij Janna viel nauwelijks op. Anderen studeerden, werkten én planden hun toekomst en Janna geloofde nog steeds in het sprookje van zichzelf.
Maar in plaats van te verbeteren, gooide Janna het over een andere boeg. Ze wilde zo snel mogelijk een man vinden. Voor mijn schoonheid verdwijnt, dacht ze, en ze telde af hoe lang ze nog die Janna zou blijven.
Ze bezocht talloze dates, accepteerde afspraakjes met oudere mannen, deed alles om aantrekkelijk te lijken. In elk gesprek hintte ze op trouwen, op hoe belangrijk het was de juiste partner te vinden. Maar hoe harder ze zocht, hoe ongemakkelijker ze werd mannen voelden haar haast en werden afgeschrikt.
Toch was er één man die haar interesse wekte, en die openstond voor iets serieus.
Het lot had echter andere plannen.
Haar uitverkorene, Daan, kwam uit een zeer vooraanstaande familie. Zijn ouders waren eigenaars van een tandartspraktijkketen in t Gooi, woonden in een statige villa en werden tot de lokale elite gerekend. Daan zou het familiebedrijf overnemen, had een buitenlandse opleiding afgerond en alles in het leven leek voor hem uitgezet.
Qua uiterlijk was Daan geen Adonis: klein, een wat rond gezicht, licht voorovergebogen houding. Maar Janna haalde haar schouders op. Ik heb geen knappe man nodig, maar eentje die mij kan geven wat ik wil een huis, aanzien, financiële vrijheid. In gedachten was ze al gastvrouw bij deftige diners, reisde ze de hele wereld over.
Janna zat vol plannen. Eerst toevallig op dezelfde plaatsen als Daan verschijnen, hem laten zien hoe charmant, grappig en interessant ze was. Ze kocht zorgvuldig passende outfits, lette op elk woord, was even zorgeloos als onberispelijk in haar voorkomen.
Langzaam kreeg ze echt contact met Daan; ze spraken vaker af, wandelden, dineerden in leuke restaurants. Janna merkte dat hij haar leuk vond. Subtiel duwde ze richting serieuze gesprekken: wat ze zocht in een gezin, hoe belangrijk geborgenheid was.
Maar ze vergat één ding: afkomst en reputatie telden zwaar voor Daans ouders. Zij zagen liever een schoondochter van stand, iemand met de juiste achtergrond en familiebanden.
Toen Daan haar voor het eerst noemde bij zijn moeder, trok ze haar wenkbrauwen op:
En wie is zij? Wat doen haar ouders?
Gewoon, ze studeert, ouders uit een provinciestad, antwoordde Daan aarzelend.
Gewoon? Denk je na over onze reputatie, onze connecties? Straks zeggen mensen: De zoon van de tandartsbaas trouwt met een meisje zonder naam of netwerk?
Maar mam, ze is echt slim en bijzonder…
Slimme meisjes zijn er genoeg, kapte zijn moeder af. Wij zoeken iemand die past bij onze status. Maak het jezelf niet moeilijker.
Janna daarentegen droomde vrolijk verder. Ze zag al voor zich hoe ze met Daan haar ouders zou ontmoeten, samen een appartement zou kiezen Tot op een dag Daan belde: of ze kon afspreken, want we moeten praten.
In het café keek Daan haar gespannen aan. Na lang zoeken naar woorden zei hij tenslotte:
Mijn ouders ze willen dit niet. Ze vinden dat we niet bij elkaar passen.
Janna voelde een kramp in haar borst, maar dwong zichzelf te glimlachen:
Maakt dat uit? We zijn volwassen.
Voor hen wel, zuchtte Daan. Ze hebben al een passende vrouw voor mij gevonden. Ik ga de strijd niet aan. Sorry.
Lang bleef Janna zitten, starend in haar lege mok. Ze huilde niet het voelde eerder als een diepe ergernis.
Waarom? ging het door haar hoofd. Ik doe alles goed! Waarom is hij zo afhankelijk van zijn ouders? Jammer dat het babygroepsje niet werkte dan had hij nooit meer weggekund!
De volgende klap volgde spoedig. Binnen enkele weken kreeg Janna te horen dat er in de Haagse societyscene al lelijke geruchten over haar de ronde deden. Iemand beweerde dat ze jacht maakte op rijke mannen en Daan alleen gebruikte voor zijn geld. De roddels verspreidden zich razendsnel: iedereen in de kringen wist het binnen de kortste keren.
Voortaan, als Janna op feestjes of in bekende tenten verscheen, merkte ze gefluister, rare blikken en gekunstelde glimlachen. Mannen die eerst interesse toonden, bleven uit de buurt. Eén van hen groette haar kort in een restaurant, en liep haastig weg.
Ze probeerde zich groot te houden, maar voelde het knagen: haar reputatie was zó aangetast dat trouwen binnen deze kringen onmogelijk leek.
Terug naar huis kon ze niet dat zou een nederlaag betekenen. Bij haar ouders had ze jarenlang de mythe opgehouden: alles ging geweldig, haar studie in Utrecht, een flitsende bijbaan bij een prestigieus bedrijf, een veelbelovende vriend.
Haar ouders glommen van trots, vertelden haar verhalen vol bewondering aan kennissen. Janna stelde zich hun stralende gezichten voor ze kon niet toegeven dat alles een leugen was.
De enige die het ware verhaal kende, was Emma. Die had het bij een toevallig bezoek ontdekt.
Ga terug naar huis. Hier is niks voor jou te halen, zei haar zus hard. Vertel het gewoon aan papa en mama.
Janna kam even overeind, veegde haar tranen weg en beet haar lippen stijf op elkaar:
Toegeven dat ik heb gelogen? Nooit! Ik vecht tot het einde! Mijn leven wordt nog zoals ik wil!
Ze geloofde er echt in. Bleef daten, zocht naar nieuwe connecties en kansen. Maar de tijd tikte door en de droomprins bleek steeds verder weg. De meeste mannen haakten af vanwege haar hoge eisen en eindeloze verwachtingen.
Intussen slonk het spaargeld van oma snel. Eerst probeerde Janna zuinig te leven, daarna stopte ze met uitjes, kocht ze nog nauwelijks kleding, en zette ze haar sportschoolabonnement stop. Maar de vaste lasten bleven stijgen huur, boodschappen, energie en waren niet te ontlopen.
Op een ijskoude ochtend telde Janna haar laatste euros. Ze had geen keus: een baan was onvermijdelijk. Ze probeerde eerst iets passends te vinden, maar zonder diploma en ervaring wees iedereen haar vriendelijk de deur.
Zo belandde de voormalige koningin van de klas achter de kassa van de supermarkt. De eerste dagen waren vreselijk: mensen keken haar na, fluisterden, verbaasden zich over haar uiterlijk. Maar Janna glimlachte beleefd, scande producten, zei netjes gedag, en hield zichzelf voor: dit is slechts tijdelijk.
~~~~~~~~~~~~
En gister kreeg ik een uitnodiging voor de reünie! besloot Janna haar verhaal somber. Ik kan er echt niet onderuit. Iedereen denkt anders dat ik een mislukking ben en ben weggevlucht!
Emma legde de lepel naast haar theeglas en keek haar zus indringend aan. Twijfel was af te lezen, maar ze hield haar mening voor zich.
Denk je niet dat iedereen al weet hoe je leven echt is? Missen ze niet gewoon een kans om je terug te pakken voor vroeger? Deed je op het eindexamen niet iets onvergeeflijks?
Janna hief haar kin, haar gezicht werd rood.
Onzin! snauwde ze, ze maakte een achteloos gebaar. Niemand weet iets zeker. Ik moet gewoon komen en laten zien dat ík hier de baas ben!
Emma ging achterover zitten en tikte bedachtzaam op haar glas. Er was iets merkwaardigs aan deze situatie. Waarom zou je iemand uitnodigen die je destijds zo behandelde, om haar daarna weer in de groep op te nemen?
Maar ze zei niks. Emma wist dat haar zus altijd koppig was ze moest zelf haar lessen leren.
Prima, knikte ze neutraal. Maar bedenk wel, ben je voorbereid op wat er straks kan gebeuren?
Wat zou er moeten gebeuren? fronste Janna. Het gaat prima. Ik trek mn beste jurk aan, maak een kapsel Niemand merkt ervan dat het niet zo lekker gaat.
Goed, als je hulp nodig hebt met je outfit of haar: laat maar weten. Ik help je wel.
Janna ontspande zichtbaar, alsof dit was wat ze nodig had.
Dankjewel, fluisterde ze opgelucht. Jouw mening kan ik echt gebruiken. Ik wil vlekkeloos overkomen. Niemand mag zelfs íets vermoeden.
**********************
Janna rende de brasserie uit met glinsterende tranen op haar wangen. De koude avondlucht sloeg in haar gezicht, maar ze merkte het niet. Haar benen droegen haar vluchtend de straat op, weg van het gebouw waar ze zich nog geen halfuur geleden zo arrogant had gedragen. Emma had gelijk, bonkte het door haar hoofd. Ik had hier nooit moeten komen!
Het begon nochtans perfect. Zodra ze binnenkwam, draaiden alle hoofden haar kant op. Janna had elk gebaar zorgvuldig gerepeteerd: haar ontspannen loopje, haar rustige glimlach, een achteloos blikje op haar horloge alles zei: kijk, ik ben druk, maar speciaal voor jullie heb ik tijd gemaakt.
Ze zocht een gezelschap van oud-klasgenoten op die haar vroeger niet goed kenden. En ze begon: een man-ondernemer, op zakenreis in Spanje; een villa met een rozentuin die heel het jaar bloeit; vakanties naar verre oorden, minstens vier keer per jaar. Janna ging zo op in haar eigen verhaal, dat ze niet doorhad hoe mensen fluisterden, zich omdraaiden, of elkaar veelbetekenend aankeken.
Ze voelde zich de koningin van de avond tot die stem klonk:
Ik zag Janna laatst nog… zei een oud-klasgenoot hardop. En haar leven lijkt totaal niet op het plaatje dat ze hier schetst.
Het werd muisstil. Iedereen keek nu naar haar. Janna forceerde een glimlach, maar haar mondhoeken wilden niet meer meewerken.
Echt waar, zei een andere klasgenoot en haalde haar mobieltje boven. Ik heb zelfs fotos. Toevallig vorige maand genomen.
En toen begon het. Op het grote scherm verschenen één voor één de fotos van Jannas werkelijke leven.
Daar zat ze achter de kassa in Albert Heijn gemaakt glimlachend naar een chagrijnige klant, in de standaard blauwe werkjas, met naambadge op haar borst. Daar bukte ze bij het schap, bladerde zij door kortingsaanbiedingen, wikkend en wegend wat ze zich kon permitteren. Daar stapte ze op de bus met een tas boodschappen. En het ergste: daar liep ze met twee zware tassen naar een norse portiek in een troosteloze flat, haar woonadres.
Uit de zaal steeg gelach op, eerst zacht, toen luider. Iemand riep: En dat terwijl ze net nog over die villa zat te pochen! Een ander vroeg: Zou haar zakenman ook kassawerk doen?
Janna stond versteend, terwijl haar wangen brandden. Dit leven was niet beschamend zovelen leefden zo maar ze had zich net opzichtig beter voorgedaan dan de rest, zich zelfs haar eigen verhalen gaan geloven. Nu legden die fotos onverbiddelijk de waarheid bloot.
Voordat iemand haar iets kon vragen, draaide Janna zich om en stormde naar buiten. Ze hoorde de kreten achter haar niet, zag niet wie haar probeerde tegen te houden. Alleen de snijdende lucht en haar tranen, terwijl ze op een bankje neerzeeg, wanhopig snakkend naar adem en antwoorden.
Ze merkte nauwelijks de man die haar tegemoet kwam, tot ze tegen hem aan botste en bijna viel.
Gaat het wel? klonk een bezorgde mannenstem naast haar. Eerlijk, oprecht bezorgd.
Janna keek op en zag een gewone man, simpele jas, een zakje boodschappen. In zijn ogen lag pure bezorgdheid het laatste restje zelfbeheersing brokkelde af.
Nee… fluisterde ze schor, snikkend. Mijn verloofde heeft me net voor de bruiloft laten zitten…
Het leek wel of het leven haar niets had geleerd.
