Oktober 1943 Dorpje Eendijk
Soms, met een kop thee in de ochtendstilte, denk ik eraan hoe mijn leven door de jaren is gekrompen en uitgerekt, lijkend op de rivier die onze weiden doorsnijdt soms stilstaand, soms doorstroomd met stilte en pijn. Ik rouwde om mijn man, Bram van Hoof, die nooit terugkwam van de Grebbeberg; en zelfs in mijn verdriet werd ik door de buren gadegeslagen. Ze zeiden: Kijk die Sien van Hoof eens, hoe keurig ze zich houdt! Altijd netjes in het zwart, zonder een snik; alsof rouw haar een jurk was die haar netjes stond. En de woorden achter mijn rug klonken vaak als venijn uit kille monden: alsof men niet kon verdragen dat verdriet en waardigheid samenvielen.
Mijn dochters, Fenna en Lieve Fenna geboren in ’37, Lieve in ’38 waren alles voor me. We overleefden op het erf, tussen kippen, een sobere moestuin en de altijd ruikende geur van turf in de haard. Het veen was hard, maar het werk hield me overeind. Niemand zag hoe mijn handen beefden als ik s avonds de was opvouwde, niemand hoorde hoe ik soms snikkend in de schuur stond wanneer de geur van vers brood me plots aan Brams handen herinnerde. Maar je hebt je plicht, dacht ik. En in Eendijk begrijpt niemand het, als je die zomaar naast je neerlegt.
Men sprak over Bram met respect; niet de beste, maar een harde werker, een man van zijn woord zolang de jeneverfles dichtbleef. Anderen hadden het slechter, fluisterde men; een man die de tuin schoffelt is altijd beter dan geen man. Ik weigerde te klagen. Mijn moeder, Grietje, was zo ook geweest rechtdoorzee, sterk van binnen. Dat draag je mee, zoals je een oude, vertrouwde jas meeneemt naar de markt.
Oorlog kwam, mannen vertrokken. Ik voelde geen verpletterende rouw, slechts een kille leegte. Er was geen tijd voor. Na Brams dood kon het verdriet niet uit, het zat diep, ondergronds, als het water dat door onze dijken sijpelt. Ik huilde die nacht stil, met mijn gezicht in de kussens, om Fenna en Lieve niet te wekken. Maar de volgende ochtend was de koe niet gemolken, de ploeg niet in het land dan houdt het leven zich niet aan je tranen.
De post bracht in die tijd nieuws, brieven vol heimwee, soms droevige kaarten met het stempel Gevallen voor het Vaderland. Ik werkte op het postkantoor, hoorde de vreugden en rampen van de hele streek. Men begon te fluisteren, vooral na de oorlog, toen de mannen langzaam terugkeerden en er weer zoals men dat doet op een dorp voorzichtig om me heen werd gedraaid. Kees van der Pol, de timmerman, maakte extra klusjes; het ging meer om de reden dan om het repareren.
Zie je die Sien?! hoorde ik tante Janna zeggen, Die Kees kijkt haar aan alsof hij in een schilderij van Vermeer verzeild is geraakt Ik lachte de roddel weg of pareerde het met een nuchter grapje, maar in mijn hart dacht ik: beter alleen, dan ooit weer gebukt onder iemand komen te leven.
Zwakte was nooit een optie. Als ik iets niet wist, vroeg ik buurvrouw Hermien om raad maar mijn huis, mijn landje, mijn dochters, die droeg ik met rechtop gehouden hoofd. De oorlog had me uitgeput, maar niet gebroken.
Eind 1948 Fenna twaalf, Lieve elf. Ze groeiden op zonder vader, harde handen gewend. Mijn liefde was zuinig, als de boter op brood in slechte tijden, maar altijd aanwezig. Toen kwam hij: Nico, de broer van de overleden kruidenvrouw, op bezoek uit Gouda, waar hij vrachtwagenchauffeur was geworden na de oorlogsjaren.
Plotseling ging er iets open in huis. Ik merkte het niet eens eerst bij mezelf, meer in de ogen van de meiden: de vrolijkheid, het gelach dat ineens in de keuken opdook terwijl de wind langs het raam joeg. Nico kwam klussen: het oude hek repareren, een boom snoeien. Hij vroeg geen uitleg, deed alles rustig en met een vleug van humor. Nadat hij het hek gerepareerd had, probeerde ik hem met twaalf gulden te betalen Koop mij liever een kopje thee, Sien, geld pakken zou haast een belediging zijn voor zon vriendelijk huis. Uiteindelijk zaten we uren te babbelen aan de houten tafel, waar het zonlicht de moten stof dansen liet.
Mijn dochters waren dol op hem. Hij vertelde Fenna over oude bomen in het stadspark, Lieve over zijn hond Lukkie, die als pup zoveel katten had gejaagd. Zijn verhalen, luchtig en vol warmte, raakten iets in mij wat ik al jaren niet had gevoeld.
Toen overleed zijn moeder, wat betekende dat Nico weer naar Eendijk kwam. Ik kan dit zo niet meer, zei hij op een avond. Of jij komt naar de stad, of ik blijf bij jou. Maar laten we deze kilometers niet meer tussen ons laten staan. Uiteindelijk bleef Nico. Hij vond werk bij de coöperatie melkrijder voor het dorp, geen vetpot, maar wel zekerheid.
Mijn huis werd, met hem erbij, een thuis. Fenna vertrok na de lagere school naar Amsterdam om verpleegkundige te worden. Ik vond het eng, haar zo jong alleen in de stad. Geef haar die vreugde, Sien, zei Nico. Wie weet waar het geluk haar brengt. Dus liet ik haar gaan, mijn hart vol angst, maar met vertrouwen in haar kracht en Nicos rust.
Fenna bleek zwanger het tweede jaar bij haar studie. Ze kwam thuis, ogen rood van de tranen, lichaam nog bijna kinderlijk: Ik weet niet wat ik moet doen De vader, een jongen uit Haarlem, had zich teruggetrokken. Ik was boos, gekwetst maar voordat ik iets zei, legde Nico een warme hand op mijn arm: Laat haar maar, Sien. Dit is nu haar pad, niet het onze. Zijn kalme, zachte woorden Noem hem Kees, dat klinkt krachtig. stelden Fenna gerust.
Het kind werd een meisje, Anna genoemd. Maar Nico bleef haar grappend Kees noemen en het werd een vrolijke familietraditie: Anna-Kees, de kleine schat van ons huis.
Fenna keerde terug naar Amsterdam toen Anna-Kees acht maanden oud was. Ik had mijn baan op het postkantoor nog steeds, paste samen met Nico op de kleine. Onze handen, die voorheen alleen voor arbeid dienden, werden nu vol tederheid. Hij was de beste opa. Lieve vroeg op een zomeravond, terwijl Anna op schoot zat en haar billetjes gekust werden: Was u bij ons net zo, mam? Nee, antwoordde ik eerlijk. Ik was vroeger verhard. Nu, met hem, leer ik het geluk pas kennen.
De tijd ging. Fenna kwam af en toe op bezoek, Anna groeide op in ons huis, tussen de geur van gras, tarwebrood en appels, met mijn handen en Nicos warme lach rondom haar. Fenna probeerde haar op een dag mee te nemen naar de stad Ze kan daar haar broertjes helpen! maar ik stond op, met alle kracht die ik van binnen had, en zei: Dit kind is thuis hier, in Eendijk. Ze is geen hulpje, ze is onze kleine Anna-Kees. Nico stond naast me, zijn stem onverzettelijk: Voor haar vecht ik met elke rechter in Nederland!
Anna bleef. Ze haatte Fenna niet, begreep haar zelfs, maar wist waar ze thuishoorde: in dit oude, stevige huis aan de rand van het dorp, tussen het geluid van het vee en de geur van zomerse kersen. Hier kende ze haar wortels, en het gaf vrede.
Jaren later Anna studeerde in Leiden. Ook als ik oud en krom ben, weet ik: mijn erfenis zit niet in een boerderij, geen spaargeld op de bank het is liefde, trouw en de zekerheid dat een huis gebouwd wordt op zorg, niet op baksteen. Op de bank, naast Nico, ons leven vervlochten als een oud wilgenvlechtwerk, kijk ik hoe Anna opgroeit tot een vrouw met sterke wortels en een glimlach die lijkt op die van haar opa.
Op een avond vroeg ze Nico: Heb je ooit spijt gehad, opa? Dat je je stad hebt verlaten? Nico lachte, sloeg zijn arm om me heen. Nee meisje, ik ben niet naar de stilte gegaan ik ben thuisgekomen, waar mijn hart me heenbracht.
Ik kijk naar hem, naar Anna, en weet: ook als het lijkt alsof de bloeitijd voorbij is, kan een zonnebloem zijn zon nog vinden. Hier, in Eendijk, heb ik mijn zon gevonden later dan verwacht, misschien, maar des te helderder.
En ik weet zeker: Annas wortels, en de mijne, liggen altijd hier, in deze oude klei, naast mijn Nico, onder de Hollandse lucht waar het licht soms heel zacht en vooral heel sterk kan zijn.
